Kasturirangan Committee Report :ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಾರಾಂಶ (Executive Summary)
ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಡುವಿನ ನೀತಿ-ನಿಯಮಗಳ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿ (Kasturirangan Committee Report) ಕುರಿತು ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಮಾನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಕರೆದಿರುವ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನಮಂಡಲ ಅಧಿವೇಶನಕ್ಕೆ (Special Legislative Session) ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿ (BJP) ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಿದೆ ಎಂದು ಮಾಜಿ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಶಾಸಕ ಆರಗ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ (Araga Jnanendra) ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ವರದಿಯು ಮಲೆನಾಡಿನ ಪರಿಸರ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಸವಾಲುಗಳು, ಗ್ಯಾಡ್ಗಿಲ್ ಮತ್ತು ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರ (ಆರಗ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ, ಕಿಮ್ಮನೆ ರತ್ನಾಕರ್ ಮತ್ತು ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪ) ನಡುವಿನ ಆರೋಪ-ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿತ ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶ (Eco-Sensitive Area – ESA) ಜಾರಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ.
ಶಿವಮೊಗ್ಗ: ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ಜನರ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿ (Kasturirangan Committee Report) ಕುರಿತು ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಮಾನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಕರೆದಿರುವ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನಮಂಡಲ ಅಧಿವೇಶನಕ್ಕೆ (Special Legislative Session) ಬಿಜೆಪಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಿದೆ ಎಂದು ಮಾಜಿ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಶಾಸಕ ಆರಗ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಅವರು, ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದ್ದು, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರಾಜಕೀಯ ಮಾಡದೇ ಪಕ್ಷಾತೀತವಾಗಿ (Bipartisan Action) ತೀರ್ಮಾನ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು.
ಸ್ಥಳೀಯರನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ
“ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಮುಖ್ಯವೋ, ಅಲ್ಲಿ ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೃಷಿಕರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಯುವುದು ಅಷ್ಟೇ ಅಗತ್ಯ. ಜನರನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟು ಅಥವಾ ಅವರ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆ ನೀಡಿ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆಯಾಗದಂತೆ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು” ಎಂದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.
ಅಲ್ಲದೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಧವ್ ಗಾಡ್ಗಿಲ್ ಸಮಿತಿ (Madhav Gadgil Commission) ಹಾಗೂ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ಸಮಿತಿ (Kasturirangan Committee) ಎರಡನ್ನೂ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನೇತೃತ್ವದ UPA ಸರ್ಕಾರವಿದ್ದಾಗಲಷ್ಟೇ ರಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಿದರು.
ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರ ವಿರುದ್ಧ ವಾಗ್ದಾಳಿ
ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರು ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರಗ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಆರೋಪಿಸಿದರು:
- ಕಿಮ್ಮನೆ ರತ್ನಾಕರ್ ಮೌನಕ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆ: “2008 ರಿಂದ 2018 ರವರೆಗೆ ಮಾಜಿ ಶಾಸಕ ಕಿಮ್ಮನೆ ರತ್ನಾಕರ್ ಅವರು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹಾಗೂ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ವರದಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಏಕೆ ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು?” ಎಂದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.
- ಸಚಿವ ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪಗೆ ಸಲಹೆ: ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲಾ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪ ಅವರು ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದೇ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬಹಿರಂಗ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಲೇವಡಿ ಮಾಡಿದರು.
Kasturirangan Committee Report :ಸುದ್ದಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು (Detailed Content Analysis)
1. ಪಕ್ಷಾತೀತ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಅಧಿವೇಶನ (Bipartisan Alignment)
ಆರಗ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಅವರು ಸರ್ಕಾರದ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನಮಂಡಲ ಅಧಿವೇಶನದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಜನರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಪಕ್ಷಾತೀತ ನಿರ್ಧಾರ (Bipartisan Decision) ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ವಾದವಾಗಿದೆ.
2. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಗಾಡ್ಗಿಲ್ ಮತ್ತು ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ಸಮಿತಿಗಳು (Historical Context)
- ಮಾಧವ್ ಗಾಡ್ಗಿಲ್ ಸಮಿತಿ (Madhav Gadgil Commission – 2010): ಕೇಂದ್ರದ UPA ಸರ್ಕಾರವು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯನ್ನು (WGEEP) ಮಾರ್ಚ್ 2010 ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿತು. ಈ ಸಮಿತಿಯು ಶೇ. 75 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಲಯವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಕಠಿಣ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತ್ತು.
- ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯಪಡೆ (Kasturirangan Committee – 2012): ಗಾಡ್ಗಿಲ್ ವರದಿಯ ಕಠಿಣ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾದಾಗ, 2012 ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಕೆ. ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ನೇತೃತ್ವದ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಮಿತಿಯು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಶೇ. 37 ರಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು (ಅಂದಾಜು 56,000 ರಿಂದ 60,000 ಚ.ಕಿ.ಮೀ) ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶ (ESA) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿತು.
3. local ರಾಜಕೀಯ ಆರೋಪಗಳು ಮತ್ತು ಜಟಾಪಟಿ (Political Dynamics in Thirthahalli)
- ಕಿಮ್ಮನೆ ರತ್ನಾಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ: 2008 ರಿಂದ 2018 ರವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ವರದಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಆಗಿನ ಶಾಸಕರಾಗಿದ್ದ ಕಿಮ್ಮನೆ ರತ್ನಾಕರ್ ಅವರು ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ.
- ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪ ಅವರಿಗೆ ಟೀಕೆ: ಸೂಕ್ತ ಅಧ್ಯಯನವಿಲ್ಲದೇ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಜನರನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಸಚಿವರಿಗೆ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಆಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಕೋಷ್ಟಕ (Theme Breakdown)
| ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯ (Theme) | ಪ್ರಸ್ತುತ ಸವಾಲು (Core Issue) | ಬಿಜೆಪಿಯ/ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಅವರ ನಿಲುವು (BJP Position) | ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪರಿಣಾಮ (Regional Impact) |
| ಪರಿಸರ ನೀತಿ (Environmental Policy) | ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿ ಜಾರಿ ಮತ್ತು ESA ಅಧಿಸೂಚನೆ | ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗದಂತೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. | ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಲೆನಾಡಿನ 1,500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಳ್ಳಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಭಾವ. |
| ವಿಶೇಷ ಅಧಿವೇಶನ (Special Session) | ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಶಾಸಕಾಂಗದ ಒಪ್ಪಿಗೆ | ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ, ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು. | ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲು ರಾಜ್ಯದ ಪರವಾಗಿ ಏಕರೂಪದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಸಿದ್ಧತೆ. |
| ಸ್ಥಳೀಯ ಜೀವನೋಪಾಯ (Local Livelihood) | ರೈತರ ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆತಂಕ | ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. | ಕೃಷಿ, ಅಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆ. |
| ರಾಜಕೀಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ (Political Accountability) | ವರದಿಗಳ ಜಾರಿಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ | ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರು ಜನರನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಆರೋಪ. | ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಚುನಾವಣಾ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಾಗ್ದಾಳಿಗಳು. |
Kasturirangan Committee Report :ಮುಂದಿನ ಹಾದಿ ಮತ್ತು ಸಲಹೆಗಳು (Policy Recommendations & Way Forward)
- ಭೂಮಟ್ಟದ ನಿಜವಾದ ಸಮೀಕ್ಷೆ (Ground-Level Verification): ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರಣಗಳ (Remote Sensing) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ಸಮಿತಿಯು ಜನವಸತಿ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅರಣ್ಯ ವಲಯವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನೈಜ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿ, ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ESA ದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬೇಕು.
- ಜನಕೇಂದ್ರಿತ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ (Community-Centric Conservation): ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಜನರನ್ನು ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸುವುದಲ್ಲ. ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪಾಲುದಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
- ಏಕಮುಖ ತೀರ್ಮಾನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಯ Pass ಮಾಡುವುದು: ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನಮಂಡಲ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಯ ಕೆಲವು ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕು.
ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರ ವಿರುದ್ಧ ಆರೋಪ
- ಕಿಮ್ಮನೆ ರತ್ನಾಕರ್ ಅವರ ಮೌನಕ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆ: ೨೦೦೮ ರಿಂದ ೨೦೧೮ ರವರೆಗೆ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ಶಾಸಕರಾಗಿ ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಕಿಮ್ಮನೆ ರತ್ನಾಕರ್ ಅವರು, ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಗಾಡ್ಗಿಲ್ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿ ಬಂದಾಗ ಕೇಂದ್ರದ UPA ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ? ಅಂದು ವರದಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಿಲುವು ತಳೆಯದೆ ಮೌನ ವಹಿಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದು ಮಲೆನಾಡಿನ ರೈತರು ಈ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.
- ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪ ಅವರಿಗೆ ಟೀಕೆ: ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲಾ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಸಚಿವ ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪ ಅವರು ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದೇ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಜನರನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರ ವಾಗ್ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ.
Published By : KPN News
Kasturirangan Committee Report on Western Ghats : https://moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf?utm_source=chatgpt.com
